Ηρακλής

1. Καταγωγή

Ο Ηρακλής είναι από τα πιο δημοφιλή και σύνθετα πρόσωπα της ελληνικής μυθολογίας και έχει λατρευτεί σε όλη την Ελλάδα αλλά και έξω από αυτήν.1 Ιστορίες που τον αφορούν εμφανίζονται σε μεγάλο βαθμό στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια.2 Στον ελληνικό χώρο, εμφανίστηκε στα τέλη του 8ου αι. π.Χ.3 Θεωρείται ότι γεννήθηκε στη Θήβα και οι γονείς του ήταν ο Αμφιτρύωνας και η Αλκμήνη, αν και στην πραγματικότητα ήταν γιος του Δία.4 Όπως ήταν φυσικό, προκάλεσε το μίσος της Ήρας, η οποία συνωμοτούσε εναντίον του καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του.5 Λέγεται ότι ο ήρωας θήλασε μία φορά από το στήθος της θεάς, εφόσον αυτό ήταν η προϋπόθεση για να εισαχθεί στους Ουρανούς.6

Ενόσω βρισκόταν σε νεαρή ηλικία, ο Ηρακλής αντιμετώπισε διάφορες προκλήσεις, όπως το λιοντάρι του Κιθαιρώνα,7 που εξολόθρευε τα κοπάδια της περιοχής. Όταν ο ήρωας το σκότωσε, φόρεσε την κεφαλή και τη δορά του.8 Ωστόσο, μεγαλύτερη φήμη απέκτησε όταν πραγματοποίησε τους δώδεκα άθλους.9 Σκότωσε ισχυρά και καταστροφικά πλάσματα όπως το λιοντάρι της Νεμέας,10 τη Λερναία ύδρα,11 την Κερυνίτιδα έλαφο,12 τον Ερυμάνθιο κάπρο,13 τις Στυμφαλίδες όρνιθες14 και τον ταύρο της Κρήτης,15 εξημέρωσε τα ανθρωποφάγα άλογα του Διομήδη,16 καθάρισε τους στάβλους του Αυγεία,17 πήρε τη ζώνη της Ιππολύτης,18 νίκησε το Γηρυόνη,19 πήρε τα μήλα των Εσπερίδων20 και οδήγησε τον Κέρβερο στην επιφάνεια της γης.21

2. Σχέση του Ηρακλή με ανατολικές θεότητες

Ο Wilamowitz πίστευε ότι ο Ηρακλής αντιπροσώπευε απόλυτα τη δωρική προσωπικότητα.22 Ωστόσο, τα στοιχεία που αφορούν τη μορφή του και τις περιπέτειές του ανήκουν χρονικά σε παλαιότερες εποχές και έρχονται από την Εγγύς Ανατολή.23 Ο ήρωας συχνά ταυτίζεται με το Μελκάρθ (Melquart) από τη Φοινίκη.24 Επιπλέον, αξίζει να σημειωθεί ότι ο Burkert πρόσφατα μελέτησε την περιπέτεια του Ηρακλή, σύμφωνα με την οποία ο ήρωας αιχμαλώτισε τα κοπάδια που είχε κρύψει σε σπηλιά ο αντίπαλός του, ο οποίος άλλαζε μορφή. Αυτό το επεισόδιο σχετίζεται με τη μάχη του Vedic Indra ενάντια στο δαίμονα Visvarupa ή εκείνου «που φέρει όλες τις μορφές» και που επίσης είχε κρύψει τις αγελάδες του σε σπηλιά.25 Κατά τη διάρκεια της εξουσίας των Σελευκιδών, ο Ηρακλής ταυτίστηκε με τον Ιρανό θεό Βερεθράνα (Verethragna) ενώ αρχαιολογικά στοιχεία επιβεβαιώνουν την ύπαρξη λατρείας του Verethragna-Ηρακλή στις πόλεις Νεμρούτ Νταγ στην Κομμαγηνή και στην Αρσάμεια στο Νυμφαίο.26 Το όνομα Verethragna είναι μία παραμορφωμένη απόδοση του Vritraghna, που σημαίνει ο φονέας του Vritra. Οι Ιρανοί προφανώς μετέτρεψαν ένα από τα ονόματα του Indra σε θεό-ήρωα.27 Ο Ηρακλής αποδείχθηκε ήρωας με ιδιαίτερη τάση προς το θρησκευτικό συγκρητισμό. Στις περισσότερες τοπικές λατρείες στη Μικρά Ασία αφομοιώθηκε με ανατολικές θεότητες. Έτσι, στην Ταρσό της Κιλικίας ο Ηρακλής λατρευόταν μαζί με το Σανδάν (Sandas), έναν παλαιότερο θεό του Καιρού και του Πολέμου στην περιοχή.28 Η Τελμησσός της Λυκίας λάτρευε μία θεότητα ονόματι Κάκασβος (Kakasbos), που ταυτίστηκε με τον Ηρακλή, στον οποίο η πόλη είχε αφιερώσει ναό. Η λατρεία του είχε διαδοθεί και στη γειτονική Πισιδία.29

3. Ο Ηρακλής και γυναικείες μυθικές μορφές

Η σχέση του Ηρακλή με τη Μικρά Ασία πιστοποιείται στη μυθολογία: Ο ήρωας πουλήθηκε ως ανώνυμος δούλος και η Ομφάλη,30 βασίλισσα της Λυδίας, τον αγόρασε για να την υπηρετήσει για ένα χρόνο.31 Εκ πρώτης όψεως, φαίνεται αδιανόητο να σχετίζεται ο Ηρακλής, το σύμβολο του ανδρισμού, με οποιαδήποτε θηλυκή συμπεριφορά.32 Παρ’ όλα αυτά, οι πηγές αναφέρουν ότι, ενώ ήταν στην υπηρεσία της βασίλισσας Ομφάλης, ο ήρωας φορούσε γυναικεία ρούχα.33 Λέγεται ότι είχε αναλάβει γυναικείες ασχολίες, όπως να ξαίνει το μαλλί ή να γνέθει.34 Σύντομα έγινε εραστής της βασίλισσας και συχνά αντάλλασε ρούχα με εκείνη. Η Ομφάλη φορούσε τη λεοντή και κρατούσε το ρόπαλο του Ηρακλή, ενώ εκείνος φορούσε το γυναικείο χιτώνα σε χρώμα κρόκου, τον κροκωτό.35 Η παρενδυσία του Ηρακλή έχει ερμηνευτεί ως ένα είδος τελετής που δηλώνει το πέρασμα από την ανθρώπινη στη θεϊκή του υπόσταση.36

Ωστόσο, ο κροκωτός, βαρβαρικής προέλευσης, σχετίζεται στενά με το Διόνυσο. Φαίνεται ότι υπάρχει ισχυρή οικειότητα του Ηρακλή με τον άλλο γιο του Δία,37 ο οποίος επίσης έπαιξε σημαντικό ρόλο στους εορτασμούς για την αποθέωση του ήρωα.38

Ο Διόδωρος39 περιγράφει μία περίεργη ιστορία: Όταν ο Ηρακλής επέστρεψε από τον πόλεμο για να ζήσει ειρηνικά, όλοι οι θεοί τού πρόσφεραν δώρα· η Αθηνά λέγεται ότι του έδωσε έναν πέπλο.40 Βέβαια, ο πέπλος συνδέεται πάντα με τη θεά: οι κάτοικοι της Αθήνας πρόσφεραν κάθε τέσσερα χρόνια στην Αθηνά έναν διακοσμημένο με σκηνές από τη Γιγαντομαχία.41 Ωστόσο, ο Πλούταρχος42 ξεκάθαρα αναφέρει ότι ο ιερέας του Ηρακλή στην Αντιμάχεια της Κω κατά τη διάρκεια της θυσίας φορούσε γυναικείο ένδυμα και στο κεφάλι του έφερε κορδέλα, τη μήτρα.43

Ένας άλλος μύθος που τοποθετεί το θρύλο του Ηρακλή στη Μικρά Ασία είναι η ιστορία της Αύγης, μιας ιέρειας της Αθηνάς που έφτασε στην Τευθρανία (στην περιοχή του Καΐκου), όταν ο πατέρας της, ο βασιλιάς της Τεγέας, ανακαλύπτοντας το δεσμό που είχε με τον Ηρακλή, την έδιωξε από το σπίτι.44 Σύμφωνα με μία παραλλαγή της ιστορίας, η μητέρα και το παιδί της, ο Τήλεφος, αφού τοποθετήθηκαν σε ένα κιβώτιο ρίχτηκαν στη θάλασσα αλλά λόγω της καλής θέλησης της θεάς μεταφέρθηκαν με ασφάλεια στις ακτές της Τευθρανίας. Σύμφωνα με άλλη παραλλαγή, η Αύγη παραδόθηκε στον Ναύπλιο, που την πούλησε στο βασιλιά των Μυσίων Τεύθρα. Ο δε Τήλεφος, έχοντας εγκαταλειφθεί στο όρος Παρθένιο στην Αρκαδία και αφού πρώτα ενηλικιώθηκε και έμαθε από το μαντείο των Δελφών για τους γονείς του, ξεκίνησε να βρει τη μητέρα του. Και στις δύο εκδοχές, πάντως, ο Τήλεφος διαδέχτηκε τον Τεύθρα στο θρόνο της περιοχής.

4. Η λατρεία του Ηρακλή στη Μικρά Ασία

Κατά τη διάρκεια της Ελληνιστικής περιόδου, η λατρεία του Ηρακλή επανακαθιερώθηκε στη νότια Μικρά Ασία από τους Ατταλίδες, οι οποίοι ισχυρίζονταν ότι ήταν απόγονοι του Τηλέφου, γιου του Ηρακλή.45 Η μικρή ζωφόρος του βωμού στο Πέργαμο, την πρωτεύουσα του βασιλείου τους, απεικόνιζε την ιστορία του Τηλέφου.46 Οι Σελευκίδες, όταν η δυτική Μικρά Ασία πέρασε στην εξουσία τους, ίδρυσαν αποικίες για να ελέγχουν την περιοχή. Από μία σωζόμενη επιγραφή στην Απάμεια, που είχε στηθεί λίγο καιρό αφότου η πόλη πέρασε στη διακυβέρνηση του Περγάμου, φαίνεται ότι το γυμνάσιο είχε αφιερωθεί στη λατρεία του Ερμή και του Ηρακλή και σε αυτήν των Εφήβων.47

5. Περιπέτειες του Ηρακλή στη Μικρά Ασία

Σε γενικές γραμμές, η Μικρά Ασία αποτέλεσε τον τόπο πολλών από τις περιπέτειες του Ηρακλή.48 Λέγεται, ότι ο Ηρακλής πολιόρκησε μία φορά την Τροία όταν ο Λαομέδων αρνήθηκε να τιμήσει τη συμφωνία που είχε κάνει μαζί του.49 Ο Ηρακλής είχε σώσει τη θυγατέρα του Λαομέδοντα, την Ησιόνη, από ένα θαλάσσιο τέρας με αντάλλαγμα τα αθάνατα άλογα του πατέρα της.50 Όταν έφτασε η ώρα της πληρωμής ο Λαομέδοντας τα αντικατέστησε με άλλα θνητά άλογα, γεγονός που οδήγησε σε μία δεύτερη εκστρατεία του Ηρακλή εναντίον της Τροίας.51

Ο ήρωας ορκίστηκε εκδίκηση. Τα τείχη της πόλης, κατασκευασμένα από τον Ποσειδώνα και τον Απόλλωνα, ήταν απόρθητα. Το μόνο αδύνατο σημείο τους ήταν ένα τμήμα που είχε χτιστεί από τον Αιακό, τον πατέρα του Τελαμώνα, ο οποίος συνόδευε τον Ηρακλή σε αυτήν την εκστρατεία. Ο Τελαμώνας οδήγησε την επίθεση εναντίον των Τρώων περνώντας μέσα από αυτό το τμήμα. Ο Λαομέδοντας μαζί με όλους τους γιους του, πλην ενός, του Ποδάρκη (Πριάμου), σκοτώθηκαν στη μάχη. Ο Ηρακλής επέτρεψε στην Ησιόνη να εξαγοράσει με λύτρα έναν μόνο από τους αιχμαλώτους. Εκείνη, προσφέροντας έναν από τους πέπλους της, ελευθέρωσε τον Ποδάρκη, ενώ η ίδια δόθηκε ως παλλακίδα στον Τελαμώνα. Ο Ποδάρκης παρέμεινε στην Τροία, διαδέχτηκε τον πατέρα του και άλλαξε το όνομά του σε Πρίαμο.52

Τα παιδιά του Ηρακλή κυνηγήθηκαν και εκδιώχθηκαν από την Ελλάδα από το βασιλιά Ευρυσθέα.53 Ο μύθος που αναφέρεται στην επιστροφή τους στην Πελοπόννησο χρονολογείται 60 με 80 χρόνια μετά την πτώση της Τροίας.54 «Η επιστροφή των γιων του Ηρακλή» συμπίπτει με την εισβολή των Δωριέων περίπου το 1100 π.Χ., γεγονός που αποτελεί το τέλος της εποχής του Χαλκού στην Ελλάδα. Με τον ερχομό των Δωριέων αρχίζει ένα νέο μεταναστευτικό ρεύμα. Οι Δωριείς μαζί με τους Έλληνες των βορειοδυτικών περιοχών εγκαταστάθηκαν κυρίως γύρω από τον Κορινθιακό κόλπο και τη βορειοδυτική Πελοπόννησο. Επιπλέον, προχώρησαν στα νότια και ανατολικά της Πελοποννήσου, στην περιοχή των Μεγάρων και στην Αίγινα στο Σαρωνικό κόλπο, στα νότια νησιά του Αιγαίου (Κρήτη, Ρόδο, Κω) και στο νοτιοδυτικό άκρο της Μικράς Ασίας. Οι Ηρακλείδες ήταν ιδρυτές πόλεων της Μικράς Ασίας, όπως η Ηράκλεια Σαλβάκη στην Καρία, η Ηράκλεια Ποντική στον Πόντο, η Ηράκλεια-Κύβιστρα που, λόγω της θέσης της, κατά τους Ελληνιστικούς χρόνους ήταν αρκετά σημαντική. Ορισμένες πόλεις, επίσης στη Μικρά Ασία (κυρίως η Αλικαρνασσός και η Κνίδος), είχαν ιδρυθεί ή συνιδρυθεί από τους Δωριείς.

1. Burkert, W., Structure and History in Greek mythology and ritual (Berkeley 1979), σελ. 78.

2. Βλ., για παράδειγμα, Όμ., Ιλ. 14.323-324, 19.95-125· Όμ., Οδ., 11.266-268.

3. Ο κλασικός τύπος του Ηρακλή με το ρόπαλο και τη λεοντή εμφανίστηκε στο δεύτερο μισό του 7ου αι. π.Χ. Η απεικόνιση του ήρωα εντοπίζεται στον Πείσανδρο (Στράβ. 15· Σούδ., σελ. 1.465). Ο Στησίχορος, επίσης, έχει προταθεί ως ο επινοητής της τυπικής απεικόνισης του Ηρακλή, αλλά αυτή η άποψη διαψεύδεται από τα αρχαιολογικά στοιχεία.

4. Βλ. Ησίοδ., απ. 195M-W· Παυσ. 5.18.3· πρβλ. Αθήν. 11.498c. Ενώ ο Αμφιτρύων βρισκόταν μακριά σε πόλεμο με τους Ταφίους και τους Τηλεβόες, που είχαν δολοφονήσει τα αδέλφια της Αλκμήνης, ο Δίας κοιμήθηκε μαζί της ξεγελώντας την, πιθανότατα παίρνοντας τη μορφή του συζύγου της. Βλ. Σχόλια στην Οδ. 11.266· Πίνδ., Ν. 10.13-18 (πρβλ. Πίνδ., Ι. 7.5-7). Ο Δίας υποτίθεται ότι έπεισε τον Ήλιο να μην ανατείλει για τρεις μέρες, ώστε η νύχτα με την Αλκμήνη να διαρκέσει περισσότερο. Βλ. Σχόλια στην Ιλ. 14.324· Πλαύτ., 112-4 και Διόδ. Σ. 4.9.2. Τότε επέστρεψε και ο Αμφιτρύωνας, που επίσης κοιμήθηκε με τη γυναίκα του, η οποία έμεινε έγκυος και γέννησε δίδυμα εντελώς διαφορετικά μεταξύ τους: τον Ηρακλή, γενναίο γιο θεού, και τον Ιφικλή, αδύναμο θνητό γιο του Αμφιτρύωνα.

5. Από την εποχή που ήταν μωρό ακόμη, η Ήρα έστειλε δύο τρομαχτικά ερπετά να τον σκοτώσουν. Για πλήρη ανάλυση του επεισοδίου, όπου εξετάζεται και η διαφορετική προσωπικότητα του Ηρακλή και του Ιφικλή, βλ. Θεοκρ. 24. Επίσης βλ. Πίνδ., Ν. 1.33-72. Ωστόσο, βλ. Φερεκ. 3F69, που αναφέρει ότι ο Αμφιτρύωνας ήταν εκείνος που άφησε τα ερπετά να μπουν στο παιδικό δωμάτιο για να δει ποιο από τα δύο παιδιά ήταν δικό του.

6. Ψ. Ερατοσθ., Καταστ. 44. Επίσης βλ. Λυκόφρ. 38-39, 1.327-1.328. Λέγεται ότι ο Ερμής ακούμπησε το νεογέννητο στην αγκαλιά της θεάς, όταν εκείνη είχε αποκοιμηθεί. Βλ. Παυσ. 9.25.2. Διόδ. Σ. 4.9.6. Η θεά δεν ήταν καθόλου ευχαριστημένη όταν ανακάλυψε ότι είχε χρησιμοποιηθεί για να θηλάσει το μωρό του Δία. Πάντως, θεωρείται ότι λόγω αυτού του συμβάντος η Ήρα έδωσε στον Ηρακλή αυτό το όνομα (Ήρα+κλέος) επειδή έχοντας θηλάσει θεϊκό γάλα απέκτησε δόξα. Βλ. Απολλδ. 2.4.12. Αρχικά ο Ηρακλής είχε ονομαστεί Αλκίδης ή Αλκαίος, από το όνομα του παππού του. Βλ. Σχόλια στην Ιλ. 14.324 και Σχόλια στον Πίνδ. Ο. 6.115d. (πρβλ. Διόδ. Σ. 4.10.1).

7. Απολλδ. 2.4.9-10. Ένα πάρεργο που σχετίζεται με αυτήν την περιπέτεια είναι το γεγονός ότι και οι 50 ή 49 θυγατέρες του Θεσπιού, που τον φιλοξένησε, έμειναν έγκυοι. Βλ. Ηρ. 31F20· Παυσ. 9.27.6-7· Διόδ. Σ. 4.29.2-3.

8. Ωστόσο, βλ. στον Πείσανδρο (απ. 1 REG), που υποστήριξε ότι η δορά ήταν του λέοντα της Νεμέας. Ίσως, όμως, πρόκειται για θηβαϊκή ιστορία που αντελεί από το γνωστό μύθο της Νεμέας. Άλλες περιπέτειες του Ηρακλή, που προηγήθηκαν των 12 άθλων του, είναι η εκστρατεία εναντίον του βασιλιά του Ορχομενού Εργίνου, που θέλησε να επιβάλει εισφορά στους Θηβαίους για τη δολοφονία του πατέρα του (Παυσ. 8.102-104 και 9.37.1-3· Ευρ. HF48-50 και 220-221· Ισοκρ. 14· Απολλδ. 2.4.11· Διόδ. Σ. 4.10.3-5) και ο τραγικός γάμος του ήρωα με τη Μεγάρα, κόρη του Κρέοντα. Βλ. Όμ., Οδ. 11.269-270· Διόδ. Σ. 4.10.6 και Απολλδ. 2.4.11· Μόσχ. 4. Ο Ηρακλής υποφέροντας από ξαφνική κρίση τρέλας σκότωσε τη γυναίκα του και τα παιδιά του. Βλ. Στησίχ. 230PMG· Παν., απ. 1PEG· Παυσ. 9.11.2· Πίνδ., Ι. 4.61-64· Φερεκ. 3F14. Σχόλια στο Σοφ. Τρ. 355· Ευρ., Ηρ. 26ff. Ο Ευριπίδης στον Ηρακλή Μαινόμενο ήταν ο πρώτος που κατηγόρησε την Ήρα ως υπεύθυνη για την κρίση τρέλας του ήρωα.

9. Ο Ηρακλής αναγκάστηκε να πραγματοποιήσει 12 άθλους για τον εξάδελφό του Ευρυσθέα: Όμ., Ιλ. 8.362-369, 15.639-640· Όμ., Οδ. 11.620-626. Ησίοδ., Θ. 326-332, 313-318, 289-294· Πείσ., απ. 3 και 4 PEG. Ο Ευριπίδης στο HF17-21 υποστήριξε ότι ο Ηρακλής επιθυμούσε να επιστρέψει στην Τίρυνθα με την οικογένειά του και για αντάλλαγμα υποσχέθηκε στον Ευρυσθέα να δαμάσει τη γη. Ο Απολλόδωρος (Βιβλιοθήκη 2.4.12) εξέφρασε την εναλλακτική άποψη ότι ο Ηρακλής συμβουλεύτηκε το μαντείο των Δελφών, το οποίο όρισε ότι έπρεπε να υπηρετήσει τον Ευρυσθέα για 12 χρόνια προκειμένου να εξιλεωθεί για τη δολοφονία των παιδιών του. Από την άλλη, ο Διόδωρος (4.10.7) έγραψε ότι οι άθλοι αποτελούσαν άλλη μία προϋπόθεση για την αποθέωση του ήρωα.

10. Βλ. Ησίοδ., Θ. 326-332· Πείσ., απ. 1PEG· Ξάνθ. 229PMG· Πίνδ., Ι. 6.47-48· Βακχ. 13.46-54 και 9.6-9· Τιβέρ. 3.7.12-13 και Απολλδ. 2.5.1.

11. Ησίοδ., Θ. 313-318· Παυσ. 5.17.11· Σιμων. 569PMG· Σοφ., Τρ. 573-574· Ευρ. HF419-424 και 1.274-1.275· Διόδ. Σ. 4.11.5-6· Οβίδιος, Μεταμορφώσεις 9.69-76· Απολλδ. 2.5.2.

12. Φερεκ. 3F71 και Πείσ., απ. fr.3PEG· Απολλδ. 2.5.3· Ευρ., Ελ. 381-383 και HF375-9· Διόδ. Σ. 4.13.1.

13. Βλ. Σοφ., Τρ. 1097· Απολλ. Ρ. 1.122-32· Διόδ. Σ. 4.12.1-2 και Απολλ. Ρ. 2.5.4.

14. Παυσ. 8.22.4· Διόδ. Σ. 4.13.2· Φερεκ. 3F72· Ελλάν. 4F104 και Απολλδ. 2.5.6.

15. Απολλδ. 2.5.7· Διόδ. Σ. 4.13.4· Παυσ. 1.27.10.

16. Παυσ. 3.18.12. Πίνδ., απ. 169aSM· Ευρ., Άλκ. 481-498 και HF380-6· Ελλάν. 4F105· Διόδ. Σ. 4.15.3-4· Απολλδ. 2.5.8.

17. Πίνδ., Ο. 10.26-30· Όμ., Ιλ. 2.628-629 και 11.698-702· Διόδ. Σ. 4.13.3· Απολλδ. 2.5.5· Παυσ. 5.10.9.

18. Ίβυκ. 299PMG· Πίνδ., απ. 172SM, Ν. 3.38-9· Απολλδ. 2.5.9· Παυσ. 5.10.9· Λυκόφρ. 1329-31· Απολλ. Ρ. 2.966-969· Διόδ. Σ. 4.16.1.

19. Ησίοδ., Θ. 287-94, 981-3· Παυσ. 5.19.1· Στησίχ. 186PMG.

20. Ησ., Θ. 215-216 και 274-275 (πρβλ. Θ. 333-5)· Φερεκ. 3F16, 17· Σοφ., Τρ. 1.090-1.091 και 1.099-1.100· Ευρ. HF394-407· Ψ. Ερατοσθ., Κατ. 3.4· Παυσ. 6.19.8· Διόδ. Σ. 4.26· Σενέκ. HF530-2 (πρβλ. Οβίδιος, Μεταμορφώσεις 4.631-632)· Απολλδ. 2.5.11.

21. Όμ., Ιλ. 8.367-8·Όμ., Οδ. 11.623-626· Ησίοδ., Θ. 310-312 και 769-773· Στησίχ. 206PMG· Πίνδ., απ. 249aSM· Βακχ. 5.56-70· Διόδ. Σ. 4.26.1· Απολλδ. 2.5.12· Οβίδιος, Μεταμορφώσεις 5.534-50· Ευρ. HF612-3.

22. von Wilamowitz-Moellendorff, U. (μτφρ.), Euripides, Herakles 1895 (Berlin 1895), σελ. 19-43. Στη σελ. 38 ο συγγραφέας έγραψε σχετικά με τον Ηρακλή: “Mensch gewesen, Gott geworden; Mühen erduldet, Himmel erworben”. Είναι δυνατό, επομένως, να εξηγηθεί η εχθρότητα της Ήρας προς τον ήρωα ως αντίδραση της εγχώριας αργίτικης θεότητας ενάντια στην εισβολή των Δωριέων, γεγονός που συνέβη στις αρχές των Σκοτεινών χρόνων.

23. Τα περισσότερα στοιχεία έρχονται από κυλινδρικές σφραγίδες από τη Μεσοποταμία της προ-Σαργωνικής εποχής, που χρονολογούνται στα μέσα της 3ης χιλιετίας π.Χ., ενώ υπάρχουν ορισμένες απεικονίσεις από την 4η χιλιετία π.Χ. Frankfort, H., “Gods and Myths on Sargonid Seals”, Iraq 1 (1934), σελ. 2-29· Levy, G.R., “The Oriental Origin of Heracles”, JHS 54 (1934), σελ. 40-53· Frankfort, H., “Sculpture of the Third Millennium B.C. from Tell Asmar and Khafajah”, OIP 44 (1939), σελ. 115-123, 198· Baumgartner, W., “Israelitisch-griechische Sagenbeziehungen”, Schweizerische Archiv für Volkskunde 41 (1944), σελ. 25· Frankfort, H., “The Subjects of the Seal Designs”, στο Frankfort, H., “Stratified Cylider Seals from the Diyala Region”, OIP 72 (1955), σελ. 37, 42. Για τον Ηρακλή και το Νινούρτα, βλ. Brenk, F.E., “The Herakles myth and the literary texts relating to the myth of Ninurta”, La transizione dal miceneo all’ alto arcaismo (Roma 1991), σελ. 507-526.

24. Στον Ηρ. 2.44 υπάρχουν στοιχεία για τη λατρεία του στη Θράκη. Βλ. Van Bechem, D., “Sanctuaires d’Hercule-Melqart”, Syria 44 (1967) σελ. 73-109, 307-338. Για τη λατρεία του Ηρακλή στη Θάσο, βλ. Launey, M., Le sanctuaire et le culte d’Héraklès à Thasos (Paris 1944) και Bergquist, B., Herakles on Thasos (Lund 1973). Για τον Ηρακλή και το Μελκάρθ, βλ. Bonnet, C., Studia Phoenicia VIII: MELQART, Cultes et Mythes de l’Héraclès Tyrien en Méditeranée (Namur 1988) και Van Bechem, D., “Sanctuaires d’Hercule-Melqart”, Syria 44 (1967), σελ. 73-109, 307-338.

25. Βλ. Burkert, W., “Oriental and Greek Mythology: The Meeting of Parallels”, στο Bremmer, J.N. (επιμ.), Interpretations of Greek Mythology (London 1988), σελ. 10-40.

26. Βλ. LIMC VIII, σελ. 233-235, 615-616.

27. Colledge, M.A.R., Parthian Art (Ithaca 1977), σελ. 5.

28. Βλ. LIMC VII και LIMC VIII, σελ. 615-616. Επίσης βλ. Taracha, P. (επιμ.), “The God Sanda in Lycia?”, Silva Anatolica. Anatolian Studies Presented to Maciej Popko on the Occasion of His 65th Birthday (Warsaw 2002), σελ. 241-251. Αναφορά στη θεότητα Σανδάν γίνεται στη χιττιτική γλώσσα, στη σφηνοειδή λουβιανή, στη ιερογλυφική λουβιανή και στη λυδική. Για τη λατρεία του Ηρακλή στην περιοχή της Σμύρνης βλ. Jones, C.P., “Heracles at Smyrna”, AJN 2 (1990), σελ. 65-76.

29. Robert, L., “Un dieu anatolien: Kakasbos”, Hellenica 3 (1946), σελ. 38-74· LIMC VI.1082-84, VIII.615-6. Επίσης βλ. Frei, P., “Die Goetterkulte Lykiens in der Kaisezeit”, ANRW 2.18.3 (1990), σελ. 1.808-1.810. Για τον Ηρακλή και το θρησκευτικό συγκρητισμό βλ. Bonnet, C., “Héraclès en Orient: interprétations et syncrétismes”, στο Bonnet, C. – Jourdain-Annequin, C. (επιμ.), Héraclès d’une rive à l’autre de la méditerrannée. Bilan et perspective (Bruxelles – Rome 1992), σελ. 165-198 και Burkert, W., “Eracle e gli altri eroi culturali del Vicino Oriente”, στο Bonnet, C. – Jourdain-Annequin, C. (επιμ.), ό.π., σελ. 111-127.

30. Alonso, F.W., “L’histoire d’Omphale et Héraclès”, στο Bonnet, C. – Jourdain-Annequin, C. (επιμ.), IIe rencontre héracléenne: Héraclès, les femmes et le féminin (Bruxelles – Rome 1996), σελ. 103-120. Προκειμένου να εξιλεωθεί για το φόνο της Μεγάρας και των παιδιών του, να γιατρευτεί από την τρέλα του ή να τιμωρηθεί για την κλοπή του τρίποδα από τους Δελφούς, Σοφ., Τρ. 253, Διόδ. Σ. 4.31, Απολλδ. 2.6.2. Λέγεται ότι κατά τη διάρκεια της παραμονής του στη Λυδία ο Ηρακλής σκότωσε το Λιτυέρση, ένα Φρύγα –κατά ορισμένους– βασιλιά, και έσωσε το Δάφνη και την αγαπημένη του.

31. Απολλδ. 2.6.2-3: Μετά τη δολοφονία του Ιφίτου ο Απόλλωνας αρνήθηκε να δώσει χρησμό στον Ηρακλή και έτσι ο ήρωας έφυγε παίρνοντας το δελφικό τρίποδα. Τη διαμάχη σταμάτησε ο Δίας και ο Απόλλωνας όρισε να πουληθεί ο Ηρακλής στην Ομφάλη, θυγατέρα του Ιάρδανου και βασίλισσα της Λυδίας, για τρία χρόνια. Το ποσό θα έπρεπε να δοθεί στον Εύρυτο. Οβιδ., Ηρ. 9.53-118: ως δούλος της Ομφάλης ο Ηρακλής έπρεπε να φορά γυναικεία ρούχα και να κάνει γυναικείες εργασίες. Υπήρξε εραστής της και απέκτησε ένα ή δύο παιδιά μαζί της (το Λάμο, σύμφωνα με τον Οβίδιο). Στο έργο Τραχίνιαι του Σοφοκλή ο Λίχας αναφέρει ότι ο Ηρακλής στην Οιχαλία σκότωσε τον Ίφιτο, γιο του Ευρύτου, με δόλο και ο Δίας όρισε ότι προκειμένου να εξιλεωθεί για το έγκλημά του έπρεπε να πουληθεί ως δούλος στην Ομφάλη.

32. Τέτοιου είδους σεξουαλική συμπεριφορά ήταν αποδεκτή στους αρχαίους χρόνους. Άλλωστε ο Δίας ήταν ο πρώτος που δεν μπόρεσε να αντισταθεί από το να απαγάγει το Γανυμήδη από την Αυγή.

33. Αυτό το επεισόδιο έχει συχνά θεωρηθεί εύρημα των Ρωμαίων ερωτικών ποιητών. Kampen, N.B., “Omphale and the Instability of Gender”, στο Kampen, N.B. (επιμ.), Sexuality in Ancient Art (Cambridge 1996), σελ. 233-246. Το θέμα υπήρξε αρκετά δημοφιλές στη ρωμαϊκή τέχνη. Βλ. Galinsky, G.K., The Herakles Theme: The Adaptations of the Hero in Literature from Homer to the Twentieth Century (Rowman – Littlefield 1972), σελ. 156· Bonnet, C., Héraclès travesty, στο Bonnet, C. – Jourdain-Annequin, C. (επιμ.), IIe rencontre héracléenne: Héraclès, les femmes et le féminin (Bruxelles – Rome 1996), σελ. 121-131.

34. Loraux, N., Before sexuality. The construction of erotic experience in the ancient Greek world (Princeton 1990), σελ. 35-36· Cyrino, M.S., “Heroes in D(u)ress: Transvestism and power in the myths of Heracles and Achilles”, Arethusa 31:2 (1998), σελ. 214.

35. Έχει υποστηριχθεί, ήδη από την Αρχαιότητα, ότι το όνομα της Ομφάλης σχετίζεται με τον ομφαλό. Loraux, N., Before sexuality. The construction of erotic experience in the ancient Greek world (Princeton 1990), σελ. 25.

36. Cyrino, M.S., “Heroes in D(u)ress: Transvestism and power in the myths of Heracles and Achilles”, Arethusa 31:2 (1998), σελ. 216. Αυτή η αρχή της μεταστροφής ήταν συχνό φαινόμενο στις τελετές μύησης, ιδιαίτερα στις περιπτώσεις της εφηβείας και του γάμου.

37. Σοφ., Τρ. 510-511· Στράβ. 15.1.6.

38. Galinsky, G.K., The Herakles Theme: The Adaptations of the Hero in Literature from Homer to the Twentieth Century (Rowman – Littlefield 1972), σελ. 81-82. Επίσης πρβλ. Αριστφ., Βάτρ., όπου ο Διόνυσος πηγαίνει στον Κάτω Κόσμο σαν Ηρακλής φορώντας τη λεοντή πάνω από τον κροκωτό. Επιπλέον, στην κωμωδία ο ήρωας παρουσιάζεται συχνά να πίνει ασύστολα (είναι αναμφισβήτητη η σχέση του Διονύσου με το κρασί και την τρέλα). Έχει υποστηριχθεί ότι αυτή η απεικόνιση του Ηρακλή δίνει έμφαση στη συμφορά που φέρνει ο έρωτας, εφόσον ακόμη και ο ήρωας, υπό την επήρειά του, γίνεται θηλυπρεπής. Στην Αρχαιότητα, η ένδυση με θηλυκά ρούχα ήταν επιτρεπτή σε νέους, μουσικούς, ηθοποιούς και οπαδούς του Διονύσου.

39. Διόδ. Σ. 4.14.3. Επίσης βλ. Loraux, N., Before sexuality. The construction of erotic experience in the ancient Greek world (Princeton 1990), σελ. 33-40.

40. Πρβλ. Ευρ., Ιππ. 513. Ο ήρωας αναφέρεται ότι φορούσε πέπλο πιθανότατα λόγω του δικού του παρθενικού χαρακτήρα: «δεῖ δ’ ἐξ ἐκείνου δη τι τοῦ ποθουμένου/σημεῖον ἤ λόγον τιν᾿ ἤ πέπλων ἀπο/λαβεῖν».

41. Ο πέπλος αυτός ήταν σύμβολο προστασίας και νίκης, ένα είδος φυλακτού. Ωστόσο, ο πέπλος στην ελληνική παράδοση είναι είτε γυναικείο είτε βαρβαρικό ένδυμα αντίστοιχο του χιτώνα, που είναι αντρικό. Εδώ, υπάρχει ένας εμφανής παραλληλισμός με την Πανδώρα, η οποία είχε επίσης λάβει δώρα από όλους τους θεούς. Ειδικότερα, ο Ησίοδος αναφέρει ότι η Αθηνά τής έμαθε την τέχνη να υφαίνει «πολυδαίδαλον ἱστόν».

42. Ο Πλούταρχος εξηγεί ότι ο Ηρακλής αναγκάστηκε να μεταμφιεστεί σε γυναίκα όταν του επιτέθηκαν στην Κω οι Μέροπες. Μετά τη νίκη του, για να παντρευτεί την κόρη του βασιλιά, φόρεσε ένα πανωφόρι διακοσμημένο με άνθη.

43. Πρβλ. το ποίημα της Σαπφούς, όπου δεν μπορούσε να βρει μία όμοια λυδική κορδέλα για την κόρη της, την Κλείδα. Για την επιρροή της Σαπφούς στο Θεόκριτο βλ. Hunter, R.L., Theocritus and the archaeology of Greek poetry (Cambridge 1996).

44. Βλ. Hansen, E.V., The Attalids of Pergamon2 (Cornell 1971), σελ. 5· Brule, P., “Héraclès et Augé. A propos d’origines rituelles du mythe”, στο Bonnet, C. – Jourdain-Annequin, C. (επιμ.), IIe rencontre héracléenne: Héraclès, les femmes et le féminin, (Bruxelles-Rome 1996), σελ. 35-50. Βλ. Απολλδ. 2.7.3.2 και 3.9.1· Στράβ. 12.8.4 (C 572), 13.1.69 (C 615)· Παυσ. 8.4.9. Επίσης, Preller, L., Griechische Mythologie II: 3, 2 (Berlin 1923), σελ. 1.130-1.160.

45. Hansen, E.V., The Attalids of Pergamon2 (Cornell 1971), σελ. 157-158. Οι Ρωμαίοι εκμεταλλεύτηκαν τη φήμη της λατρείας του Ηρακλή στο Πέργαμο: Όταν έμαθαν για την ήττα του ρωμαϊκού στρατού και το θάνατο του Κράσσου, ο Μ. Περπέρνα, ύπατος, το 130 π.Χ. έφτασε στην Ασία με ενισχύσεις. Επιτέθηκε στον επαναστάτη Αριστόνικο ενώ εκείνος γιόρταζε την πρόσφατη νίκη του και τον νίκησε κατά κράτος. Οι κάτοικοι του Περγάμου, για να γιορτάσουν την ήττα του Αριστονίκου, επανέφεραν σε ισχύ τα Σωτήρια και τις εκδηλώσεις προς τιμήν του Ηρακλή, που είχαν διακοπεί κατά τη διάρκεια του πολέμου. Βλ. Bresson, A. – Descat, R. (επιμ.), Les cités d’Asie mineure occidentale au IIe siècle a.C. (Bordeaux 2001), σελ. 77-91, 93-106.

46. Hansen, E.V., The Attalids of Pergamon2 (Cornell 1971), σελ. 340-341. Ο θρύλος είχε ήδη απεικονιστεί στα γλυπτά του ναού της Αθηνάς στην Τεγέα.

47. Hansen, E.V., The Attalids of Pergamon2 (Cornell 1971), σελ. 255. Για τη λατρεία του Ηρακλή και του Ερμή βλ. von Heintze, H., “Doppelherme mit Hermes und Herakle”, MDAI(R) 73/74 (1966/1967), σελ. 251-255.

48. Ο Ηρακλής λατρευόταν στην Κύζικο, στις Ερυθρές, στη Φρυγία, στην Ηράκλεια Ποντική, στην Ηράκλεια Σαλβάκη, στο Πέργαμο, στην Τροία, στην Κιλικία (Ταρσός, Ισσός), στην Πισιδία, στη Λυδία (Σάρδεις), στον Πόντο (Σεβαστόπολις-Ηρακλεόπολις), στη Γαλατία (Πεσσινούς), στη Βιθυνία (Τίος), στη Νίκαια, στη Σμύρνη, στην Αιολίδα (Τήμνος) και στη Λυκία (Χαλκηδόνα). Βλ. LIMC IV, V.

49. Όμ., Ιλ. 5.628-651, 20.144-148.

50. Πίνδ., Ν. 4.25-26, Ι. 6.26-30, υπάρχει αναφορά σε δεύτερο ταξίδι στην Τροία. Σοφ., Αί. 434-6, 1299-1303. Η πλήρης περιγραφή της ιστορίας σώζεται στον Ελλάνικο (4F26b) σε σχόλιο για την Ιλιάδα: Ο Λαομέδοντας δεν πλήρωσε τον Ποσειδώνα (και τον Απόλλωνα) για την κατασκευή των τειχών της Τροίας. Έτσι, ο θεός έστειλε ένα θαλάσσιο τέρας το οποίο καταβρόχθιζε τους ανθρώπους και κατέστρεφε τις σοδειές. Ένας χρησμός αποκάλυψε πως μόνο εάν θυσιαζόταν η κόρη του Λαομέδοντα στο τέρας, οι Τρώες θα σώζονταν από αυτό.

51. Λέγεται ότι ο Ηρακλής εισχώρησε στο σώμα του τέρατος προστατευόμενος από ένα τείχος που είχε φτιάξει η Αθηνά και έτσι κατάφερε και το κατέστρεψε εκ των έσω. Βλ. Διόδ. Σ. 4.42· Απολλδ. 2.5.9. Σχόλια στην Αινειάδα του Βιργίλιου 1.550. Για τον Ηρακλή και την Ησιόνη βλ. Merkelbach, R., “Herakles und Hesione”, MDAI(R) 101 (1994), σελ. 85.

52. De Vos, M., “Eracle e Priamo. Trasmissione di potere: mitologia e ideologia imperiale”, Ercole in occidente (Trento 1993), σελ. 81-89.

53. Για τον Ηρακλή και τους διαδόχους του βλ. Anderson, A.R., “Heracles and his Successors”, Harvard Studies in Classical Philology 39 (1928), σελ. 7-58. Έπειτα από διάφορες περιπέτειες οι Ηρακλείδες ρώτησαν στους Δελφούς πότε θα μπορούσαν να επιστρέψουν. Η απάντηση ήταν ότι θα επέστρεφαν κατά την τρίτη συγκομιδή της σοδειάς. Ο Ύλλος θεώρησε ότι ο χρησμός εννοούσε τον τρίτο χρόνο, αλλά σκοτώθηκε σε μονομαχία από έναν Πελοποννήσιο πρωταθλητή στον Ισθμό (Ηρ. 9.26.3-5). Εκατό χρόνια αργότερα, ο απόγονός του Τήμενος ρώτησε ξανά και έλαβε την ίδια απάντηση. Αυτή τη φορά θεώρησαν ότι ο χρησμός εννοούσε την τρίτη γενεά. Οι Δωριείς έκαναν ξανά επιχείρηση με τρία σώματα, με αρχηγούς τον Τήμενο, τον Κρεσφόντη και τους γιους του Αριστοδήμου, τον Ευρυσθένη και τον Πρόκλο.

54. Βλ. Διόδ. Σ. 4.57-58· Απολλδ. 2.8.167 κ.ε., ο μύθος και τα ουσιώδη στοιχεία του ήταν γνωστά τον 5ο αι. π.Χ. Ο Τυρταίος (απ. 2) αναφέρει πως ο Δίας πρόσφερε τη Σπάρτη στους Ηρακλείδες, οι οποίοι έφυγαν από τη Βόρεια Ελλάδα. Hansen, E.V., The Attalids of Pergamon2 (Cornell 1971), σελ. 413: «Ο Κράτης τοποθετεί αυτό το επεισόδιο πριν από την επιστροφή των Ηρακλειδών ή περίπου εξήντα χρόνια από την πτώση της Τροίας, ενώ ο Αρίσταρχος το χρονολογεί ογδόντα χρόνια αργότερα, την εποχή του ιωνικού μεταναστευτικού κινήματος».